Çatınızın yükünü ne taşıyor? Kiremit görünen yüzdür; yükü altındaki makas ve aşık taşır.
Makas, çatı eğimini kuran üçgen taşıyıcıdır. Aşık ise makasların üstünde yatay uzanır ve merteklerin oturduğu hattır. İkisinin kesiti ve aralığı, çatının yıllar sonra hâlâ düz durup durmayacağını belirler.
Ne zaman gerekmez?
Mevcut iskelet sağlamsa ve yalnız örtü yaşlanmışsa yeni konstrüksiyon gerekmez. Bu durumda iş örtü katmanında kalır.
Tek bir mertek çürüdüyse o parça değişir; bütün iskeleti yenilemek gerekmez.
Makaslarda sehim varsa, mesnet yerinde oturma görülüyorsa ya da açıklık sonradan büyütülmüşse taşıyıcı yeniden hesaplanır.
Açıklık kesiti belirler
Makasın taşıyacağı açıklık büyüdükçe kesit de büyür. Aynı kerestenin 4 metrede yeterli olduğu yerde 7 metrede sehim yapar.
Sehim, taşıyıcının yük altında ortadan aşağı sarkmasıdır. Gözle fark edildiğinde iş artık örtüyle ilgili olmaktan çıkar.
Bu yüzden keşifte önce açıklık ölçülür, sonra mevcut kesit görülür. İkisi uyuşmuyorsa güçlendirme konuşulur.
Aşık aralığı ve mertek hattı
Aşıklar, merteklerin oturduğu yatay hatlardır. Aralık genişledikçe mertek kesiti de büyümek zorunda kalır.
Kiremitli bir çatıda yük yukarıdan aşağı şu sırayla iner:
- Kiremit — komşusuna 8-10 cm bindirerek oturur.
- Çıta — 3/5 cm kesitinde, aralığı kiremidin kilit boyundan çıkar.
- Mertek — 60-90 cm aralıkla dizilir ve çıtayı taşır.
- Aşık — mertekleri toplar; kesiti aralık büyüdükçe büyür.
- Makas ve mesnet — yükü duvara ya da kolona indirir.
Bu sıranın her adımı bir öncekinin aralığına bağlıdır. Aralığı rastgele seçilmiş bir çatı ilk yılda sorun vermez; kar yükü bindiğinde ya da kereste kuruyup çalıştığında kendini gösterir.
Mesnet detayı: yük duvara nasıl iner
Makasın duvara oturduğu nokta mesnettir. Burada ahşap doğrudan betona ya da tuğlaya oturursa nem alır ve uç kısmı çürür.
Doğru detayda araya su yalıtım bandı ve taşıyıcı takoz girer; ahşap nemli yüzeyle temas etmez.
Eski çatılarda en sık bulunan kusur budur: makas gövdesi sağlam, uç kısmı çürümüş.
Kereste seçimi ve kurutma
Yaş kereste kurudukça büzülür ve çalışır. Çatıda bu çalışma, çivi yuvalarının gevşemesi ve gıcırtı olarak görünür.
Fırında kurutulmuş ve emprenyeli kereste hem boyutunu korur hem böcek ve mantara karşı dayanıklıdır.
Emprenye rengi malzemenin işlem gördüğünü gösterir; işlem görmemiş kereste çatı arasının neminde birkaç yılda yorulur. Üstüne gelecek tahta seçimi için kiremit altında tahta mı OSB mi yazısına bakın.
Çatı arasının fotoğrafını ve mümkünse makas hattını gönderin. Açıklığı ve kat planını yazarsanız hangi kesitin gerektiğini keşifte daha hızlı çıkarırım. Makas, aşık ve mertek adları çatı sözlüğünde tanımlı.
