Sipariş listesinde yüzey alanından büyük bir sayı görünce akla ilk gelen şey fazlalık oluyor.
O fazlalığın adı fire payı ve bir hesap kalemi olarak duruyor. Nereden doğduğunu bilirseniz teklifte neden ayrı satır olduğunu da görürsünüz.
Fire üç ayrı yerden doğuyor
Alanla malzeme miktarı arasındaki farkı üç kaynak açıklıyor:
- Kesim artığı: yüzeyin kenarı malzemenin tam boyuna denk gelmez, kalan parça kullanılamaz.
- Bindirme: iki parça üst üste biner; binen şerit alandan sayılmaz ama malzemeden gider.
- Kırılma: taşıma, indirme ve montaj sırasında bir bölüm kullanılamaz hâle gelir.
Üçünün payı aynı çatıda bile birbirinden farklı çıkıyor.
Tek bir yüzdenin herkese uymamasının sebebi bu.
Bindirme alandan ne kadar yer yiyor?
Bindirme payı örtüye göre değişiyor ve doğrudan malzeme miktarına yazılıyor.
Kiremitte bir sıra, alttaki sıranın üstüne 7-10 cm biner.
Trapez sacda toplam genişliği 1.150 mm olan bir levhanın faydalı genişliği 1.100 mm’ye iniyor.
Yani her levhadan 50 mm, komşusunun altında kayboluyor.
Bitümlü membranda yanal bindirme 8-10 cm, baş bindirmesi 15 cm bandında tutuluyor.
Kırk metrekarelik bir terasta bu şeritlerin toplamı birkaç metrekareye ulaşıyor.
Bindirme bir israf sayılmıyor; suyu tutan şey zaten üst üste binen o bölüm.
Kesim artığını geometri belirliyor
Dörtgen bir yamaçta kesim yalnız kenarlarda oluyor.
Kırık hatlı bir çatıda her dere ve her mahya hattı boyunca parça kesiliyor.
Dere hattı eğik gider; oraya gelen her sıra ayrı bir açıyla kesilir ve kalan üçgen atılır.
Kule biçimli bir yüzeyde neredeyse her parça kesim görüyor.
Baca ve pencere çevresinde de tam parça kullanılamıyor.
Onar metrelik iki dere hattı olan bir çatıda artık, düz bir yamağa göre belirgin biçimde büyür.
Geometri karmaşıklaştıkça payın yükselmesinin sebebi tam olarak bu.
Aynı alan, iki ayrı pay
Yüz metrekarelik iki çatı düşünün.
Birincisi tek eğimli sade bir yamaç; kenarları düz, deresi yok.
İkincisi dört yönlü, iki bacası ve üç çatı penceresi olan bir yüzey.
Alan aynı olsa da malzeme listesi aynı çıkmıyor.
Sade yamaçta pay yüzde beş bandında kalıyor.
Kırık hatlı yüzeyde yüzde on beşe yaklaşıyor ve bazı kalemlerde onu da geçiyor.
Teklifi okurken payın gerekçesi yazılı mı diye bakın.
Hangi kalemde fire oluşmaz?
Her kalem aynı biçimde davranmıyor.
Metretülle hesaplanan oluk ve mahya kiremidinde artık düşük kalıyor.
Adetle gelen havalandırma kiremidinde ve süzgeçte fire kavramı işlemiyor.
Rulo hâlinde gelen alt örtüde artık kesimden değil bindirmeden doğuyor.
Kesilerek biçimlendirilen dere sacında ise artık en yüksek seviyede oluyor.
Tek bir yüzdeyi bütün listeye uygulamak bu yüzden hesabı bozuyor.
Payı sıfırlamak ve payı şişirmek
Payı hiç koymamanın sonucu sahada görülüyor: malzeme iş ortasında bitiyor.
İkinci parti aynı üretim serisinden gelmezse kiremidin tonu tutmuyor.
Sacda ve shingle’da da parti farkı yüzeyde bir şerit olarak okunuyor.
Payı gereğinden büyük tutmak ise ödediğiniz malzemenin bir bölümünün bahçede kalması demek.
Orta yol, payın her kalem için ayrı yazılması.
Artan malzemenin size teslim edilmesi de yazıya geçmeli; sonraki onarımda o parça iş görüyor.
Çatınızın yamaç sayısını ve dere hatlarını yazın; payın hangi bantta kalacağını söyleyeyim. Alanın kendisi çatı alanı nasıl hesaplanır yazısında, bindirmenin suyu neden tuttuğu su yalıtımında bindirme payı neden önemli yazısında; sacdaki faydalı genişlik trapez sac montajı sayfasında anlatılıyor.